Zmiany na pograniczu
Zmiany na pograniczu są oznaką prawdziwego końca komunizmu i pokazują wartość otwartych granic oraz członkostwa w UE. Respondenci z pogranicza rzadziej niż mieszkańcy pozostałych landów (zwłaszcza byłego NRD niegraniczących z Polską) uważają, że wojna ma wpływ na wzajemne stosunki (34% w porównaniu z 47% dla reszty landów dawnego NRD). Częściej też widzą szanse na pojednanie polsko-niemieckie. Podobnego zróżnicowania regionalnego nie widzimy w Polsce. Co prawda kontakty osobiste z Niemcami są na pograniczu bardziej nasilone niż w pozostałych regionach Polski, jednak nie idzie za tym bardziej pozytywne nastawienie do sąsiadów zza Odry. Trzeba jednak zauważyć, że w Polsce pozytywne zmiany w nastawieniu do Niemiec i Niemców zachodzą w ciągu ostatnich kilkunastu lat w dość szybkim tempie, w miarę równomiernie w całym kraju. Ponadto nie obserwujemy reakcji przeciwstawnych, tj. nawet na obszarach, których mieszkańcy - np. powojenni osiedleńcy na Ziemiach Odzyskanych - mogliby uważać, że mają powody do wzrostu obaw. W świetle naszych badań pogranicze polsko-niemieckie istotnie wydaje się dobrym przykładem dobroczynnego wpływu kontaktów bezpośrednich na redukcję uprzedzeń.
Błędem byłoby jednak wprost przyrównywać stosunki polsko-niemieckie i przemiany na pograniczu polsko-niemieckim do granicy i powojennej współpracy francusko-niemieckiej. Po ten przykład sięga się często, by pokazać wzorzec i punkt odniesienia dla Polski i Niemiec. Między Niemcami a Polakami są jednak głębsze podziały kulturowe niż między Niemcami a Francuzami. Ze względów kulturowych i historycznych współpraca ze Słowianami jest dla Niemców czymś zdecydowanie mniej naturalnym i trudniejszym do pomyślenia niż mające wspólną karolińską przeszłość projekty z Francją. Granica z Polską jest dla Niemców kulturowo zdecydowanie mocniej zarysowania niż granica z Francją".Wśród badanych Niemców daje się wyróżnić znaczącą grupę respondentów, zróżnicowaną pod względem społeczno-demograficznym, która krytycznie i wręcz niechętnie ocenia perspektywę współpracy Niemiec z Polską. Stanowią oni około l/3 próby. Krytyczniej wypowiadają się o funkcjonowaniu Polski w UE, częściej wskazują na proamerykański kurs polskiej polityki zagranicznej, niechętnie myślą o bliższych konsultacjach polsko-niemieckich, częściej wskazują na współpracę z Rosją.